Met de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart 2026 in zicht, wijzen peilingen in dezelfde richting: zege voor de gecombineerde lijst GroenLinks-PvdA. Als de prognose van 14 zetels werkelijkheid wordt, staat lijsttrekker Rik van Niejenhuis op het punt om de machtigste politicus van Groningen in decennia te worden. De vergelijking met het legendarische PvdA-kopstuk Ypke Gietema, wethouder van 1978 tot 1992, dringt zich dan op. Krijgt Groningen na dertig jaar weer een ‘Onderkoning’, of is Van Niejenhuis een heel ander slag bestuurder ?
Wie door de stad fietst, ziet de contouren van het tijdperk-Van Niejenhuis al verrijzen. De Suikerzijde komt in aanbouw, het Stationsgebied ondergaat een metamorfose en de bouw van nieuwe wijken start. Het is een schaal van bouwen en veranderen in Groningen die een beetje doen denken aan de jaren tachtig. Destijds was het Ypke Gietema ( overleden in 2013) die de stad naar zijn hand zette. Nu lijkt Rik van Niejenhuis die rol over te nemen.
De wederopstanding van de volkshuisvester
De meest directe parallel tussen de twee mannen is hun portefeuille: Volkshuisvesting. Gietema was de stimulator van de grootschalige stadsvernieuwing. Hij geloofde heilig in de maakbaarheid van de stad en schuwde het grote gebaar niet – denk aan het Groninger Museum in het water of de herinrichting van de Grote Markt.
Van Niejenhuis deelt die passie voor de ‘harde kant’ van de stad. In een tijd van woningnood en een vastgelopen huizenmarkt is hij de man die de regie terugpakt. Waar zijn voorgangers vaak de markt lieten bepalen wat er gebeurde, stimuleert Van Niejenhuis, net als Gietema destijds, dat er gebouwd wordt voor de Groninger, met een stevig percentage sociale huur en betaalbare koop. Hij is, net als Ypke, een “bouwwethouder” in hart en nieren.
De macht van het getal
De politieke dominantie is de tweede grote overeenkomst. In de jaren ’70 en ’80 was de PvdA in Groningen bijna een staat in de staat. Als de peilingen voor 18 maart standhouden, zou dat gevoel van onoverwinnelijkheid terug kunnen keren. Met 14 van de 43 zetels wordt GroenLinks-PvdA dan de spil in de raad. Geen enkele coalitie kan om Van Niejenhuis heen. Die positie geeft hem de ruimte om door te pakken op dossiers waar andere steden over polderen: de energietransitie in de wijken en het bouwen van veel nieuwe woningen.
Het grote verschil
Toch houdt de vergelijking hier op als we naar de stijl van besturen kijken. Ypke Gietema was de belichaming van het regentendom. Hij was de ‘Onderkoning’ die vaak vanuit de ivoren toren van het stadhuis dicteerde wat goed was voor de burger. Hij was soms arrogant, soms drammerig, kon mensen schofferen en had lak aan de oppositie als die zijn grote plannen in de weg stond. Maar hij bouwde veel, en was de drijvende kracht achter de bouw van het Groninger Museum, Openbare Bibliotheek of Corpus den Hoorn zuid, met daarin ook veel sociale woningbouw.
Rik van Niejenhuis, aimabeler, is van een andere generatie. Zijn kracht ligt niet in het dicteren, maar in het verbinden. Hij moet bovendien twee werelden verenigen: de pragmatische, sociaaldemocratische achterban van de PvdA en de ideologische, activistische vleugel van GroenLinks. Waar Gietema de confrontatie opzocht, zoekt Van Niejenhuis de nuance. Hij is de rustige dossiervechter die met een glimlach zijn tegenstanders overtuigt met feiten in plaats van met machtsvertoon.
Daarnaast is de context veranderd. De kleurrijke Gietema bouwde in een tijd dat klimaat en ecologie nog voetnoten waren. Voor Van Niejenhuis is ‘groen’ geen luxe, maar een noodzaak. Zijn projecten moeten niet alleen mooi en sociaal zijn, maar ook klimaatneutraal. Dat maakt zijn opgave complexer dan die van zijn markante voorganger.
Het risico van de ‘Grote Leider’
Het gevaar voor Van Niejenhuis schuilt in de schaduw van zijn eigen succes. In de tijd van Gietema leidde de enorme macht van de PvdA uiteindelijk tot een zekere mate van arrogantie, wat uiteindelijk misschien mede de weg vrijmaakte voor lokale partijen en een kritischer electoraat.
Als Van Niejenhuis straks met 14 zetels in de rug de stad gaat vormgeven, is de verleiding groot om als een nieuwe ‘Onderkoning’ over de stad te regeren. De vraag is of hij de verbinding met de burger weet te behouden, of dat de geschiedenis zich herhaalt en de macht zich te veel rondom één persoon concentreert.
Eén ding is zeker: de kiezer op 18 maart bepaalt of Groningen definitief het tijdperk van de ‘Grote Bouwer’ weer betreedt. Of Rik van Niejenhuis straks inderdaad de geschiedenisboeken ingaat als de ‘Ypke Gietema van de 21e eeuw’, zal afhangen van hoe hij zijn enorme mandaat gaat gebruiken: bouwt hij vóór de stad, of bouwt hij mét de stad?
Foto boven: Rik van Niejenhuis, foto GroenLinks-PvdA; Onder: Ypke Gietema in 1994 (Foto Cultuurhistorische vereniging ’t Heer en Feer).
