nieuws

02 jul 2001, 00:12

'Veroordeling Milosevic juridisch gezien niet eenvoudig', aldus Groningse hoogleraar

De Servische regering heeft de voormalige Joegoslavische president Slobodan Milosevic aan het Joegoslavië-Tribunaal uitgeleverd. De oud-president werd overgevlogen naar Nederland en is in de Scheveningse strafgevangenis ingesloten. ,,Belgrado kon weinig anders dan Milosevic uitleveren”, stelt hoogleraar internationaal strafrecht prof. mr. dr. G. Strijards van de Rijksuniversiteit Groningen (RuG). De rechtsgeleerde adviseert het tribunaal desgevraagd over de juridische aspecten van het in bewaring stellen van verdachten.

Dit katern wordt mede mogelijk gemaakt door:

,,Als volkenrechtelijke organisatie moet Klein-Joegoslavië gewoon doen wat de VN hen sommeert. Bovendien komt het land economisch zwaar in de problemen als de westerse landen na een weigering besluiten Servië te boycotten. Het is een simpele deductie van levensbehoud.’’
Dat het toch niet makkelijk is om tot dit besluit te komen, bewijzen de recente demonstraties in Belgrado en de commotie in het Joegoslavische hooggerechtshof wel. ,,Milosevic is een volksheld voor de meeste Serven”, verklaart Strijards. ,,Die man heeft het onvoorwaardelijk voor zijn volk opgenomen. Daarnaast zou elke staat er moeite mee hebben zijn voormalige staatshoofd uit te leveren. Chili stribbelde ook tegen toen Pinochet aan Spanje moest worden uitgeleverd, hoe meedogenloos hij als dictator ook was geweest. Zo iemand heeft toch jouw land vertegenwoordigd. ”
Milosevic wordt het eerste voormalige staatshoofd dat zich in Nederland voor een internationaal oorlogstribunaal moet verantwoorden voor ,,command responsibilty’’, dat wil zeggen strafrechtelijke aansprakelijkheid als civiele bevelsmeerdere. ,,Het is vaker geprobeerd’’, vertelt de rechtsgeleerde. ,,In 1919 al wilden de geallieerden de Duitse keizer Wilhelm II berechten voor zijn bevel tot invallen in het neutrale België.” Wilhelm had echter asiel aangevraagd in Nederland, die hem weigerde uit te leveren omdat het neutrale Nederland geen partij was bij het verdrag van Versailles van 1919. ,,Juist omdat Nederland neutraliteit zo hoog in het vaandel had staan, kwamen we niet terug op de beslissing tot asielverlening’’, legt Strijards uit. ,,Duitsland op zijn beurt beriep zich weer op dat Nederlandse besluit toen de geallieerden vroegen Hindenburg, Ludendorf en Falkenheim voor het internationaal gerechtshof te leiden. Daarmee stierf het initiatief een stille dood.”
Na de Tweede Wereldoorlog lag het anders. ,,Duitsland was geen soevereine staat meer: het land had onvoorwaardelijk gecapituleerd en had geen enkel excuus om Goering, Keitel en Hess niet uit te leveren.’’ Hitler had echter zelfmoord gepleegd, dus het staatshoofd kon niet meer voor zijn daden ter verantwoording worden geroepen. Ook in Tokyo ontsprong de Japanse keizer de dans. ,,Japan stelde als vredeseis dat Hirohito niet zou worden berecht”, vertelt Strijards. Ook Amerikaanse pogingen om in de jaren zeventig Pol Pot voor een ad hoc-tribunaal te dagen liepen op niets uit.
Milosevic wordt beschuldigd van ,,command responsibility’’, oftewel de bevelsbevoegdheid voor de gruweldaden die tijdens zijn bewind zijn verricht. Juridisch is ook nog niet geheel duidelijk hoe ver command responsibility precies kan reiken. ,,Milosevic heeft zelf geen trekker overgehaald of mes getrokken natuurlijk’’, legt de hoogleraar uit. ,,Hoofdaanklaagster Carla Del Ponte zal hard moeten maken dat hij bewust wist dat het humanitaire recht in zijn land werd geschonden en dat hij bewust heeft nagelaten in te grijpen om het te voorkomen. Ontkennen is voor Milosevic heel eenvoudig in deze: hij is onschuldig tot het tegendeel is bewezen.’’
En dat is maar goed ook, denkt Strijards. ,,Veel non-gouvernementele mensenrechtenorganisaties redeneren het liefst kort door de bocht: Milosevic was staatshoofd, er vonden in zijn land activiteiten plaats die in strijd waren met de rechten van de menselijkheid, dus hij is schuldig. Juridisch snijdt zo’n redenering godzijdank geen hout: dan zou je driekwart van alle staatshoofden wel op kunnen sluiten.”
Op de vraag of het uitleveren van voormalig president Slobodan Milosevic aan het Joegoslavië-Tribunaal in Den Haag op enigerlei wijze gevaarlijk kan zijn voor Nederland, durft hij geen antwoord te geven. ,,My guess is as good as any”, wimpelt Strijards de vraag weg. ,,Natuurlijk is er een verhoogde risicofactor: los van het feit dat het juridisch onmogelijk is, lijkt het me inderdaad niet slim om hem in een reguliere strafgevangenis tussen normale gedetineerden te zetten.”
Nederland is als gastland verplicht alle faciliteiten te verlenen die nodig zijn om het Joegoslavië-Tribunaal zijn werk te laten doen. “Nederland kan dus niet weigeren Milosevic te ontvangen of te herbergen”, stelt de rechtsgeleerde. “Dat zou al bij voorbaat de onpartijdigheid van het tribunaal ondermijnen. Milosevic is aangeklaagd, maar voorlopig nog niet veroordeeld. Het is ook maar de vraag of dat gaat lukken; de bewijslast is immers bijzonder complex. Voor het tribunaal is hij op dit moment in eerste instantie mens en lid van de internationale rechtsgemeenschap. Toen we in 1993 instemden met de vestiging van dit tribunaal in Den Haag, wisten we dat het er ooit van zou komen dat kopstukken als Milosevic ons land aan zouden gaan doen.”
Als gastland kan Nederland hoofdaanklaagster Carla del Ponte wel suggesties doen over de ontvangst en het herbergen van verdachten, maar het laatste woord is altijd aan het tribunaal. “Ik kan me bijvoorbeeld voorstellen dat we Milosevic liever niet in laten vliegen op Schiphol”, noemt Strijards als voorbeeld. De opvang van verdachten heeft ontzettend veel voeten in aarde. Niet alleen het gerechtshof van het tribunaal in Den Haag, maar ook elke ruimte of voertuig waarin de aangeklaagden zich bevinden vallen onder de vlag van de Verenigde Naties. “In het vliegtuig, in de auto, in de cel, overal gelden de restricties, rechten en plichten van de VN”, schetst de hoogleraar. “Elke locatie die onder VN-auspiciën valt, moet worden goedgekeurd door het Office of Legal Affairs in New York. Stel: de auto waarin Milosevic krijgt een lekke band en hij wil even langs de kant van de weg plassen - dat levert gigantische problemen op.” Los daarvan zal Den Haag wegen moeten ontruimen wanneer die auto zich van de Scheveningse gevangenis naar het gerechtsgebouw in het Statenkwartier begeeft. “Tram 7 of 8 moet dan onvoorwaardelijk even wachten de hele VN-stoet gepasseerd is.”
Nederland is in dit soort aanpassingen heel flexibel, erkent Strijards. “Het gros van de landen ziet het als een substantiële aantasting van de territoriale soevereiniteit, wat het natuurlijk ook is. Je accepteert als land binnen jouw grenzen een juridische enclave waarin een ander recht dan dat van jou geldt.” De rechtsgeleerde ervoer tijdens het Lockerbie-tribunaal in kamp Zeist zelf hoe vreemd dit kan zijn. “Ik liep daar volledig legitiem op dat terrein toen een Schotse koddebeier mij zomaar even sommeerde mijn paraplu aan hem te geven, mijn tas open te maken en achter het hek te gaan staan. Op zo’n moment begrijp je waarom veel landen het niet tolereren om een soeverein aspect van een natie als een rechtssysteem zelfs maar tijdelijk vrij te geven.”